Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu ngày càng gay gắt, Bộ Khoa học và Công nghệ đang tập trung hoàn thiện một đề án có tính chiến lược cao: tái cấu trúc toàn bộ hệ thống các chương trình khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia cho giai đoạn 2026-2035. Đây là một bước đi táo bạo nhằm định hình lại hướng đi của ngành khoa học công nghệ trong thập kỷ tới, với trọng tâm là tập trung nguồn lực và khẩu độ để làm chủ những công nghệ then chốt, sẽ là chìa khóa giúp đất nước vươn lên trong cuộc cách mạng công nghệ lần thứ tư.
Mục tiêu chiến lược: Từ tiêu thụ sang sáng tạo
Việc tái cấu trúc này không phải là một sự thay đổi nhỏ lẻ, mà là một cuộc cải tổ sâu sắc. Theo những thông tin ban đầu, đề án có mục tiêu rõ ràng là tập trung những nguồn lực quốc gia — bao gồm quỹ nghiên cứu, nhân lực khoa học, cơ sở vật chất — vào những lĩnh vực công nghệ lõi mà đất nước cần phải nắm giữ để tránh bị phụ thuộc vào nước ngoài.
Công nghệ lõi ở đây không phải là những khái niệm trừu tượng. Đó là những công nghệ cụ thể, thiết thực: chế tạo bán dẫn, năng lượng tái tạo, trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học, và những lĩnh vực khác mà các nước phát triển đang kiểm soát chặt chẽ và làm thành những lợi thế cạnh tranh quyết định của họ.
Hiện nay, nhiều dự án nghiên cứu khoa học tại Việt Nam vẫn còn phân tán, thiếu sự kết nối, và không hướng đến mục tiêu ứng dụng thực tiễn. Việc tái cấu trúc sẽ giúp loại bỏ những hoạt động trùng lặp, tập hợp những nhà khoa học giỏi nhất lại với nhau, và tạo những điều kiện để những ý tưởng sáng tạo có thể nhanh chóng chuyển đổi thành sản phẩm, công nghệ có giá trị kinh tế.
Giai đoạn 2026-2035: Một hành trình dài hạn
Việc lựa chọn khoảng thời gian 2026-2035 không phải là ngẫu nhiên. Đây là một giai đoạn đủ dài để có thể thực hiện những thay đổi căn bản trong hệ thống, nhưng lại gần đủ để các nhà hoạch định chính sách có thể giám sát và điều chỉnh hướng đi.
Theo kế hoạch phát triển dài hạn của đất nước, giai đoạn này rơi vào thời kỳ mà Việt Nam cần phải hoàn thành bước chuyển từ nước công nghiệp thành nước công nghiệp cao. Không thể đạt được mục tiêu này nếu chúng ta chỉ tiếp tục nhập khẩu công nghệ và bằng lòng với vai trò là nhà cung cấp dịch vụ. Chúng ta cần những sáng tạo nội tại, những phát minh của riêng mình.
Để làm được điều đó, đề án sẽ cần phải xác định rõ ràng những công nghệ nào là ưu tiên hàng đầu, rồi sau đó tập trung vào đó. Không có nước nào có thể làm tốt tất cả mọi thứ cùng một lúc. Những lựa chọn chiến lược là điều cần thiết.
Thách thức và những câu hỏi chưa có lời đáp
Mặc dù ý tưởng tái cấu trúc là khôn ngoan, nhưng quá trình thực hiện sẽ đầy những thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là nhân lực. Việt Nam vẫn còn thiếu những nhà khoa học có trình độ thế giới đẳng cấp cao, những người có thể dẫn dắt những dự án nghiên cứu hàng đầu. Giữ chân những tài năng hàng đầu của đất nước là một thách thức, khi mà nhiều họ bị các công ty công nghệ nước ngoài và các đại học quốc tế lôi kéo.
Vấn đề tài chính cũng là một bài toán khó. Nghiên cứu và phát triển công nghệ đòi hỏi những khoản đầu tư khổng lồ, và không phải lúc nào cũng có kết quả rõ ràng trong ngắn hạn. Các nhà hoạch định chính sách sẽ cần phải thuyết phục được Quốc hội và công chúng rằng những khoản tiền này là những khoản đầu tư vô giá cho tương lai, không phải những chi tiêu lãng phí.
Hơn nữa, sự phối hợp giữa các bộ, các địa phương, các đại học và các doanh nghiệp là rất quan trọng, nhưng lại là một bài toán rất khó trong điều kiện hành chính hiện tại. Cần phải có những cơ chế để khuyến khích sự cộng tác, chia sẻ dữ liệu, và chuyển giao công nghệ từ phòng thí nghiệm sang thị trường.
Những bài học từ các quốc gia khác
Các nước như Hàn Quốc, Đài Loan, và Nhật Bản đã từng bước thực hiện những tái cấu trúc tương tự vào những thập kỷ trước, và đó là những phần lớn lý do tại sao họ ngày nay lại là những cường quốc công nghệ. Họ không sợ thực hiện những thay đổi lớn, không sợ đập tan những cấu trúc cũ để xây dựng những cấu trúc mới phù hợp với thực tế.
Bài học rút ra từ những kinh nghiệm này là không có cách nào tắt được, phải qua hết những năm tháng cồng kềnh, những cuộc tranh luận nội bộ, những thất bại lặp lại, và những điều chỉnh không ngừng. Nhưng cuối cùng, nếu được thực hiện một cách đúng đắn, những nỗ lực này sẽ mang lại những kết quả sâu sắc và lâu dài cho cả nước.
Việc Bộ Khoa học và Công nghệ tập trung hoàn thiện đề án này trong những tháng sắp tới là một dấu hiệu tích cực. Điều này cho thấy rằng những nhà lãnh đạo đã nhận thức được tính cấp thiết của vấn đề, và đã sẵn sàng để thực hiện những bước đi lớn. Những diễn biến tiếp theo sẽ là những gì chúng ta cần phải chú ý theo dõi, vì chúng sẽ quyết định định hình nền tảng khoa học công nghệ của đất nước trong những năm thập kỷ tới.